Zmiana architektury porządku świata – upadek Hegemona?

Executive summary — 6 najważniejszych tez

1. Liberalny porządek po 1945 r. („rules-based order”) opierał się na sile USA, ale był wbudowany w sieć instytucji (ONZ, Bretton Woods, NATO, później UE/WTO), które współtworzyły także sojusznicy i część państw Globalnego Południa.
   W literaturze opisują go m.in. G. John Ikenberry jako „liberalnego Lewiatana” – hegemona ograniczonego przez reguły i instytucje. Ikenberry 2011
2. „Upadek hegemonii” nie oznacza prostego „game over” dla USA, lecz utratę dawnej przewagi we wszystkich wymiarach jednocześnie: wojskowym, gospodarczym, technologicznym, ideowym. Mówimy raczej o erozji przewagi niż nagłym krachu. CRS 2022 – Great Power Competition
3. Trzy główne siły erozji ładu: wzrost potęgi Chin (oraz innych państw spoza „Zachodu”), rewizjonizm mocarstw niezadowolonych (Rosja, Iran, częściowo Turcja) oraz kryzysy wewnętrzne Zachodu (polaryzacja, populizm, zmęczenie interwencjami). Blackwill & Wright 2020
4. Nie ma zgody co do diagnozy: część autorów mówi o „końcu liberalnej hegemonii” i nieuchronnym upadku LIO (liberal international order), inni widzą raczej kryzys autorytetu niż strukturalny koniec („order under strain, not over”). Mearsheimer 2019, Acharya 2017
5. Najbardziej prawdopodobny kierunek to nie prosty „świat wielobiegunowy”, lecz „multiplex world order” – gęsta sieć nakładających się instytucji, koalicji ad hoc i regionalnych bloków, z rosnącą rolą państw globalnego Południa. Acharya 2022
6. Dla Polski i Europy kluczowe jest nie to, „kto rządzi światem”, lecz czy uda się utrzymać minimum przewidywalności: nienaruszalność granic, opłacalność współpracy gospodarczej i wiarygodność sojuszy. To wymaga równocześnie większej samodzielności strategicznej UE i utrzymania wiarygodnej obecności USA w Europie. Munich Security Reports

1. Wstęp — pytanie o „upadek hegemonii”

Po II wojnie światowej w debacie o relacjach międzynarodowych przyjęło się mówić o Pax Americana — okresie względnej stabilności, w którym Stany Zjednoczone stały się kluczowym dostarczycielem bezpieczeństwa, kapitału i reguł gry dla dużej części świata. Pax Americana

Dzisiaj coraz częściej pada teza, że ten ład się kończy: rośnie siła Chin, Rosja otwarcie łamie zasady nienaruszalności granic, a wewnątrz samego Zachodu widać zmęczenie rolą „światowego policjanta” i wzrost poparcia dla bardziej izolacjonistycznych lub transakcyjnych podejść do polityki zagranicznej. Chatham House 2025

Pytanie, czy mamy do czynienia z upadkiem hegemonii USA, czy raczej jej przekształceniem w bardziej złożony układ, nie jest abstrakcyjne. Od odpowiedzi zależy sposób, w jaki kraje średnie — w tym Polska — myślą o długoterminowym bezpieczeństwie, inwestycjach w obronność, polityce wobec Chin i państw globalnego Południa. Mazarr 2016

2. Liberalny porządek powojenny i hegemonia USA

2.1. Powstanie ładu po II wojnie światowej

Po 1945 r. zwycięstwo aliantów i skala zniszczeń w Europie oraz Azji stworzyły warunki do budowy nowego ładu opartego na instytucjach: ONZ, Międzynarodowym Funduszu Walutowym, Banku Światowym i — później — GATT/WTO. Liberal International Order

Jednocześnie USA stały się niekwestionowanym liderem gospodarczym i militarnym Zachodu, co w literaturze opisywane jest jako klasyczny przykład hegemonii — państwa zdolnego dostarczać tzw. globalne dobra publiczne (bezpieczeństwo szlaków handlowych, stabilność finansową, bezpieczeństwo nuklearne). Hegemonic Stability Theory

2.2. USA jako architekt i gwarant ładu

W ujęciu G. Johna Ikenberry’ego Stany Zjednoczone nie tylko dominowały siłą, ale osadziły swoją przewagę w sieci instytucji, sojuszy i umów („liberalny Lewiatan”), co zwiększało akceptację ich roli wśród sojuszników i ograniczało pole arbitralnej dominacji. Ikenberry 2011

Taki porządek zapewniał nie tylko odstraszanie militarne, ale także ramy dla globalizacji: liberalizacja handlu, integracja finansowa i rozszerzanie stref wolnego handlu były nierozerwalnie związane z obecnością USA jako głównego gwaranta systemu. Deudney & Ikenberry 1999

2.3. „Porządek oparty na zasadach” — korzyści i ograniczenia

Liberalny ład powojenny bywa przedstawiany jako system oparty na zasadach: poszanowaniu suwerenności, zakazie agresji, promowaniu praw człowieka i wolnego handlu. W praktyce często łączył elementy idealistyczne z bardzo konkretnymi interesami strategicznymi Waszyngtonu i jego sojuszników. Acharya 2023

Krytycy zwracają uwagę, że wiele regionów — szczególnie na globalnym Południu — odczuwało ten porządek raczej jako narzucony niż inkluzywny, co stało się jednym z źródeł dzisiejszej nieufności wobec haseł „rules-based order”. Benabdallah 2024

3. Erozja dotychczasowego ładu i wyzwania dla hegemonii USA

3.1. Wzrost potęgi Chin i ambicje globalne Pekinu

Najbardziej oczywistym strukturalnym wyzwaniem dla hegemonii USA jest wzrost Chin — od państwa rozwijającego się do drugiej gospodarki świata, lidera w zakresie części technologii (5G, fotowoltaika, część AI) i coraz większego gracza finansowego (Inicjatywa Pasa i Szlaku, instytucje jak AIIB). Carnegie 2024

Pekin buduje równoległą infrastrukturę finansowo-instytucjonalną i sieć powiązań strategicznych, nie rezygnując jednocześnie z korzystania z istniejących instytucji stworzonych po 1945 r., co rodzi hybrydę współpracy i rywalizacji. Green 2017 (CSIS)

3.2. Rewizjonistyczne mocarstwa i kwestionowanie zasad

Rosja, Iran czy Korea Północna w różnym stopniu odrzucają kluczowe normy porządku powojennego, szczególnie zakaz agresji i nienaruszalność granic. Inwazja Rosji na Ukrainę w 2014 i 2022 r. podważyła jedno z podstawowych założeń ładu po zimnej wojnie — że siłowe przesuwanie granic w Europie jest politycznie i ekonomicznie nieopłacalne. NATO – Russia & the Euro-Atlantic security

Jednocześnie rośnie liczba państw, które starają się balansować pomiędzy blokami, korzystając z rywalizacji wielkich mocarstw zamiast jednoznacznie opowiadać się po stronie „Zachodu” czy „anty-Zachodu”. Rodriguez et al. 2022

3.3. Kryzys wewnętrzny Zachodu

Stabilność ładu zależy nie tylko od równowagi sił na zewnątrz, ale także od spójności wewnętrznej państw, które ten ład współtworzą. Kryzys finansowy 2008 r., nierówności dochodowe, polaryzacja polityczna oraz spadek zaufania do elit stały się paliwem dla ruchów populistycznych i nastrojów antyglobalizacyjnych w USA i Europie. Guardian 2025

W efekcie w samych Stanach Zjednoczonych narastało zmęczenie rolą gwaranta bezpieczeństwa sojuszników („free riders”) i niechęć do ponoszenia kosztów utrzymywania globalnych dóbr publicznych przy równoczesnym wzroście konkurentów. Mazarr – WEF Q&A

3.4. Globalne wyzwania a słabnięcie ładu międzynarodowego

Zmiany klimatyczne, kryzysy zdrowotne (COVID-19), cyberzagrożenia i rewolucja technologiczna wymagają współpracy przekraczającej tradycyjne bloki, ale zaufanie między głównymi mocarstwami jest coraz mniejsze. Raporty strategiczne (DNI „Global Trends”, Atlantic Council) konsekwentnie pokazują wzrost ryzyka „świata bardziej nieuporządkowanego” — z mniejszą przejrzystością norm i większą rolą aktorów spoza państw narodowych. Global Trends, Atlantic Council – Global Strategy

4. Upadek Hegemona? Argumenty „za” i „przeciw”

4.1. Argumenty, że hegemonia USA faktycznie się kończy

• Erozja przewagi gospodarczej: udział USA w globalnym PKB jest niższy niż w pierwszych dekadach po II wojnie, a rola Chin oraz innych gospodarek wschodzących w handlu i finansach stale rośnie. IMF WEO
• Spadek wiarygodności jako gwaranta ładu: wojna w Iraku, kryzys finansowy, niekonsekwencje w obronie praw człowieka i okresowe wahania wsparcia dla sojuszy (np. NATO) podważają moralny autorytet USA i obraz konsekwentnego lidera. Mazarr 2018
• Rosnąca autonomia innych aktorów: Chiny, Indie, państwa ASEAN, bogate kraje Zatoki, Turcja czy Brazylia prowadzą coraz bardziej niezależną politykę zagraniczną, budując sieci relacji, które omijają tradycyjne kanały zachodnie. Acharya 2023
• Teza o „końcu liberalnego porządku”: część badaczy (np. Mearsheimer) uważa, że liberalna wersja hegemonii USA była od początku niestabilna i musiała zakończyć się reakcją nacjonalistyczną oraz powrotem do twardszej konkurencji mocarstw. Mearsheimer 2019

4.2. Argumenty, że hegemonia USA raczej się transformuje niż upada

• Relatywny, a nie absolutny spadek potęgi: USA nadal pozostają państwem o najsilniejszych globalnie sieciach sojuszy, największych wydatkach na obronność i ogromnym potencjale innowacyjnym, mimo wzrostu konkurentów. Green 2017
• Trwałość instytucji i „pokusa współpracy”: nawet państwa krytyczne wobec Zachodu wciąż korzystają z elementów dotychczasowego ładu (handel, finanse, fora wielostronne), co raczej wskazuje na renegocjację warunków niż całkowite odrzucenie systemu. Deudney & Ikenberry 1999
• „Kryzys autorytetu”, nie struktury: Ikenberry argumentuje, że mamy do czynienia z konfliktem o to, jak dzielić role i przywileje w ramach ładu, a nie z jego całkowitym rozpadem; liberalne reguły nadal są atrakcyjne dla wielu aktorów, zwłaszcza mniejszych państw szukających przewidywalności. Ikenberry 2011
• Sam system przesuwa się w stronę „multiplex”: zdaniem Acharyi zamiast prostego końca porządku mamy przejście do wielowarstwowego układu, w którym USA wciąż odgrywają istotną, choć nie wyłączną, rolę. Acharya 2017

5. Nowy ład czy wielobiegunowy chaos? Scenariusze przyszłości

5.1. Utrzymanie osłabionej hegemonii USA

W tym scenariuszu Stany Zjednoczone utrzymują wiodącą, choć już nie dominującą pozycję: wzmacniają sojusze w Europie i Azji, inwestują w przewagi technologiczne (AI, biotechnologia, zielona transformacja) i starają się kanalizować rywalizację z Chinami na zasady „konkurencji zarządzanej”, unikając otwartej wojny. Blackwill & Wright 2020

5.2. Świat wielobiegunowy i rywalizacja bloków

Druga możliwość to bardziej klasyczny „świat wielobiegunowy”: kilka dużych bloków (np. USA–UE–Japonia, Chiny z częścią Azji i Afryki, blok rosyjsko-irański, państwa globalnego Południa) prowadzi twardą rywalizację o wpływy, zasoby i standardy technologiczne. Ryzyko błędów kalkulacji i konfliktów zastępczych rośnie, a przestrzeń dla państw średnich staje się bardziej wymagająca. CRS 2022

5.3. „Multiplex order” i rosnąca rola globalnego Południa

Acharya proponuje pojęcie „multiplex world order” — porządku, w którym nakłada się wiele formatów współpracy (organizacje globalne, bloki regionalne, koalicje tematyczne, inicjatywy prywatne i miejskie), a potęga jest bardziej rozproszona. W takim świecie państwa globalnego Południa nie są już tylko obiektami rozgrywek, lecz stają się kluczowymi współtwórcami norm, agend i instytucji. Acharya 2022

5.4. Implikacje dla Polski i Europy

Dla Europy, w tym Polski, fundamentalne pytanie brzmi: jak przetrwać i rozwijać się w świecie, w którym USA nie znikają, ale ich gotowość do ponoszenia ciężarów globalnego przywództwa nie jest już oczywista. Raporty bezpieczeństwa (np. Munich Security Report) coraz częściej podkreślają, że państwa europejskie muszą zwiększać własną odporność strategiczną, jednocześnie utrzymując jak najściślejszą współpracę z USA. Munich Security Report

6. Implikacje dla Polski i Europy

Z perspektywy Polski najważniejsze są trzy wymiary: bezpieczeństwo twarde (obecność wojskowa i gwarancje USA/NATO), bezpieczeństwo gospodarcze (dostęp do rynków, kapitału, technologii) oraz bezpieczeństwo regulacyjne (czy reguły handlu, technologii i finansów pozostaną przewidywalne). NATO – Collective Defence

W świecie częściowo zde-amerykanizowanego ładu Europa stoi przed dylematem: z jednej strony musi inwestować w własną zdolność odstraszania (w tym przemysł obronny, technologie podwójnego zastosowania, odporność energetyczną), z drugiej — nie może ignorować faktu, że tylko USA dysponują dziś pełnym spektrum projekcji siły istotnym dla bezpieczeństwa wschodniej flanki. Rada UE – strategic competition

Dla Polski realistyczna odpowiedź oznacza równoczesne:

• wzmacnianie obecności USA w regionie (infrastruktura, wspólne ćwiczenia, interoperacyjność),
• aktywny udział w kształtowaniu polityki UE wobec Chin, Rosji i globalnego Południa,
• redukcję nadmiernych zależności jednokierunkowych (energetyka, łańcuchy dostaw, krytyczne technologie).

7. Zakończenie — między pesymizmem a pragmatyzmem

Dyskusja o „upadku Hegemona” jest atrakcyjna publicystycznie, ale z punktu widzenia praktyki politycznej ważniejsze jest zrozumienie, jak zmieniają się koszty i korzyści różnych konfiguracji ładu — dla USA, dla Chin i dla państw średnich, takich jak Polska. Blackwill & Wright 2020

Większość poważnych analiz wskazuje, że nie wrócimy ani do prostej unipolarności z lat 90., ani do porządku dwubiegunowego w stylu zimnej wojny. Bardziej prawdopodobna jest ewolucja w stronę gęstego, wielowarstwowego „multiplex order”, w którym żaden aktor nie jest już w stanie samodzielnie narzucać reguł, ale kilku kluczowych graczy wciąż może blokować rozwiązania, które uzna za sprzeczne z własnymi interesami. Acharya 2017

W takim świecie dla Polski i Europy kluczowe staje się nie tyle retoryczne ogłaszanie końca czy trwania hegemona, ile konsekwentne budowanie odporności, dywersyfikacji i sieci sojuszy, które pozwolą przetrwać okres bardziej chaotycznej rywalizacji — niezależnie od tego, kto w danym momencie dominuje w nagłówkach. Munich Security

Źródła i lektury

• G. John Ikenberry, Liberal Leviathan: The Origins, Crisis, and Transformation of the American World Order, Princeton University Press, 2011.
• Daniel Deudney, G. John Ikenberry, „The nature and sources of liberal international order”, Review of International Studies, 1999.
• Robert D. Blackwill, Thomas Wright, The End of World Order and American Foreign Policy, Council on Foreign Relations, 2020.
• John J. Mearsheimer, „Bound to Fail: The Rise and Fall of the Liberal International Order”, International Security, 2019.
• Amitav Acharya, „After Liberal Hegemony: The Advent of a Multiplex World Order”, Ethics & International Affairs, 2017.
• Amitav Acharya, „A Multiplex World: The Coming World Order”, New Lines Institute, 2022.
• Michael J. Mazarr, „The Once and Future Order”, Foreign Affairs, 2016 oraz teksty w RAND/WEF nt. roli USA w zmieniającym się ładzie.
• US Congressional Research Service, „Great Power Competition: Implications for Defense — Issues for Congress”, raport R43838.
• Raporty: DNI Global Trends, Munich Security Report, Atlantic Council – Global Strategy for the 21st Century.
• Wybrane analizy Chatham House, Carnegie Endowment, CSIS, OECD i IMF dotyczące przyszłości ładu międzynarodowego, globalizacji i roli państw globalnego Południa.